จะต้องอาศัยกาลเวลาที่ยาวนาน ในการสะสมความเข้าใจถูก เห็นถูก เมื่อสะสมกุศลและอบรมเจริญปัญญา เมื่อปัญญาเจริญขึ้นก็ย่อมจะเป็นเหตุให้ถึงการรู้แจ้งอริยสัจจธรรมดับกิเลสตามลำดับขั้นได้
เข้าใจธรรมะไม่ใช่เรื่องง่าย
ธรรมะไม่ง่ายไม่ใช่สิ่งที่จะเข้าใจได้อย่างรวดเร็ว จึงต้องเป็นผู้เห็นประโยชน์จริงๆ มีความอดทน มีความเพียร มีความจริงใจที่จะฟัง ที่จะศึกษาพระธรรมด้วยความไม่ประมาท
พระธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง เป็นเรื่องที่ละเอียด ลึกซึ้ง แสดงถึงความเป็นจริงของสภาพธรรมแต่ละอย่างๆ ตามความเป็นจริง ไม่ว่าจะทรงแสดงในส่วนใดก็ตาม ย่อมไม่พ้นไปจากสภาพธรรมที่มีจริงในขณะนี้ โดยโวหารโดยพยัญชนะต่างๆ ทั้งหมดทั้งปวงเพื่อให้เข้าใจสภาพธรรมที่มีจริง อันเป็นธรรมที่ละเอียดยิ่ง ที่หาความเป็นสัตว์เป็นบุคคล เป็นตัวตน ไม่ได้เลย สำคัญที่ความเข้าใจถูก เห็นถูกของผู้ที่ได้ฟัง ได้ศึกษาอย่างแท้จริง ถ้าเป็นผู้ที่มีความละเอียดรอบครอบ ไม่ประมาทพระธรรมว่าง่าย ศึกษาด้วยความตั้งใจความเข้าใจก็จะค่อยๆ เจริญขึ้นไปตามลำดับ พระธรรมแม้จะยาก แต่ก็ไม่เหลือวิสัยที่จะเข้าใจได้
สำคัญ คือ ไม่ขาดการฟัง ไม่ขาดการศึกษาพิจารณาไตร่ตรอง ไม่ว่างเว้นจากการฟังการศึกษาพระธรรม และมีจุดประสงค์ที่ถูกต้องในการศึกษาว่า เพื่อความเข้าใจถูกเห็นถูกในลักษณะของสภาพธรรมตามความเป็นจริง เรื่องการจะรู้แจ้งอริยสัจจธรรม เป็นเรื่องที่ไกลมาก จะต้องอาศัยกาลเวลาที่ยาวนาน ในการสะสมความเข้าใจถูกเห็นถูก เมื่อสะสมกุศลและอบรมเจริญปัญญา เมื่อปัญญาเจริญขึ้นก็ย่อมจะเป็นเหตุให้ถึงการรู้แจ้งอริยสัจจธรรมดับกิเลสตามลำดับขั้นได้
เพราะฉะนั้น ในเมื่อพระธรรมละเอียดลึกซึ้ง ก็ยิ่งจะต้องมีความอดทนเป็นอย่างยิ่งที่จะค่อยๆ สะสมความเข้าใจถูก เห็นถูกไปทีละเล็กทีละน้อยเป็นการศึกษาพระธรรมตามที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ไม่ใช่คิดเอาเอง หรือศึกษาเพียงเล็กน้อยแล้วแต่งต่อเติมด้วยความคิดของตนเอง ซึ่งเป็นเหตุให้เข้าใจผิดได้ จุดประสงค์ในการศึกษาต้องตรง คือเพื่อความเข้าใจถูกเห็นถูกขัดเกลาความไม่รู้ ซึ่งมีมากเป็นอย่างยิ่งเท่านั้น ไม่ใช่เพื่ออย่างอื่น
การได้ฟังได้ศึกษาพระธรรม การแสดงธรรม และวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว ชื่อว่าเป็นเหตุเกิดที่ยากยิ่ง คือ ยากยิ่งกว่าการที่จะเกิดเป็นมนุษย์ แล้วต่อจากนั้นก็มีข้อความว่า ก็การแทงตลอดสัจจะทั้ง ๔ พึงทราบว่าเป็นเหตุเกิดที่ยากยิ่งกว่าอย่างยิ่ง
นี่ก็แสดงให้เห็นถึงความยากลำบากของการที่จะอบรมเจริญปัญญาเพื่อที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรมที่มีจริงๆ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย แล้วก็เกิดดับอยู่แม้ในขณะนี้เอง แต่ทุกคนก็ฟังเรื่องของจิต เจตสิก รูป โดยนัยต่างๆ ไม่ว่าจะโดยพระอภิธรรมมัตถสังคหะ หรือว่าโดยนัยของพระสูตร ก็เพื่อที่จะรู้ลักษณะของสภาพธรรมที่กำลังเกิดในขณะนี้นั่นเอง เพราะฉะนั้นตราบใดที่สติสัมปชัญญะยังไม่ระลึกลักษณะของสภาพธรรมตรงตามที่ได้ศึกษา ก็จะต้องมีการ ฟังพระธรรม แสดงธรรม มีการสนทนาธรรม เพราะเหตุว่านับวันก็จะหาผู้ที่แสดงพระธรรมตรงตามที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงแล้วยากขึ้น ๆ ซึ่งทุกคนก็จะเห็นได้ ทั้งนี้เพราะความละเอียดและความลึกซึ้งของพระธรรม ซึ่งก็จะต้องอาศัยความอดทนหลายอย่าง ทั้งในการศึกษา ในการฟัง ในการพิจารณาธรรม โดยเฉพาะต้องรู้จุดมุ่งหมายว่า เพื่อการละคลาย และการขัดเกลากิเลสของตนเอง ไม่ใช่เพื่ออย่างอื่น แล้วเมื่อศึกษาพระธรรมเข้าใจแล้ว ทุกท่านก็มีความอดทนที่จะเจริญกุศลทั้งในการแสดงธรรม ในการสนทนาธรรม การเกื้อกูลบุคคลอื่นตามกาลที่สมควรทุกโอกาส.
