เมื่อได้รับทุกข์ทางกายแล้ว สภาพจิตที่เกิดต่อนั้น เป็นอกุศลจิตประเภทที่เป็นโทสมูลจิต ซึ่งเวทนาที่เกิดร่วมกับโทสมูลจิต มีเพียงเวทนาเดียวเท่านั้น คือโทมนัสสเวทนา อันเป็นเวทนาที่ทำให้เกิดความไม่สบายแก่จิต
ทุกข์กายทุกข์ใจ
ต้องทราบว่า ทุกข์ที่มี เป็นทุกขเวทนา ทางไหนถ้าเป็นทุกขเวทนาทางกาย เกิดขึ้นได้อย่างไร.
เมื่อมีรูป คือร่างกาย ไม่มีใครสามารถหลีกเลี่ยงความเจ็บไข้ได้ป่วยร่างกายเป็นรังของโรค เมื่อมีรูปตา ก็มีโรคตา มีหูก็มีโรคหู เป็นต้นมีรูป ร่างกาย ก็มีโรคที่ร่างกาย ร่างกายจึงเป็นรังของโรคแต่ผู้ที่มีร่างกายสบายดี แต่ใจเป็นทุกข์ เพราะอะไร.
ฉะนั้นต้องแยกด้วยความเข้าใจความละเอียดของสภาพธรรม เพราะเหตุว่า ทุกข์กายเกิดขึ้น เพราะกรรมในอดีต เป็นปัจจัยแม้พระผู้มีพระภาค หรือ พระอริยบุคคล ก็ไม่พ้นจากทุกข์กายอันเกิดขึ้นเพราะกรรมในอดีต เป็นปัจจัย.
ทุกข์ทางใจเกิดจากกิเลสที่เป็น โลภะ โทสะ โมหะ จะรักษาทุกข์ทางใจได้ด้วยธรรมโอสถ ยิ่งศึกษาธรรมเข้าใจ ทุกข์ใจก็จะลดลงไปด้วยตามกำลังของปัญญาและการสั่งสมของแต่ละคน
ผู้ที่มีทุกข์กาย แต่ไม่ทุกข์ใจนั้นมีอยู่ สำหรับผู้ที่ไม่มีปัญญามีทั้งทุกข์กายและทุกข์ใจ แม้ไม่มีทุกข์กายเลย แต่ก็มีทุกข์ใจ.
เพราะฉะนั้น ต้องทราบว่าทุกข์กาย ทุกข์ใจ เกิดจากอะไร. และมีความแตกต่างกัน อย่างไร ทุกข์ไหน ที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ทุกข์ไหน ที่สามารถดับได้.
ปัญญาของคนอื่น จะไปดับทุกข์ ให้คนอื่น เป็นไปไม่ได้แต่ต้องเป็นปัญญาของผู้นั้นเองฉะนั้นถ้าใครไม่มีปัญญาแล้วจะไม่ให้มีทุกข์ เป็นไปไม่ได้.
การช่วยเหลือผู้อื่นให้มีความสุขด้วยรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส เป็นสิ่งที่มีประโยชน์เพราะได้เห็นบทบาทของผู้ที่ช่วยเหลือและผู้ได้รับการช่วยเหลืออย่างเด่นชัดแต่การช่วยเหลือนั้นไม่จบสิ้น เพราะไม่ได้ก่อให้เกิดความสุขอย่างแท้จริง เป็นเพียงการช่วยเหลือ และบรรเทาทุกข์ของผู้ที่ประสบผลของอกุศลกรรมของตน ซึ่งเป็นปลายเหตุแต่ถ้าผู้นั้นยังมีกิเลส ก็ไม่พ้นจะต้องประสบกับทุกข์อีก คำสอนของพระผู้มีพระภาคช่วยให้ผู้ที่ศึกษาถูก เกิดปัญญารู้ทุกข์ รู้เหตุเกิดทุกข์ รู้การดับทุกข์ และรู้หนทางที่จะนำไปสู่การดับที่ต้นเหตุแห่งทุกข์ได้ ซึ่งเมื่อดับเหตุแห่งทุกข์ที่แท้จริง คือ กิเลสได้ จึงจะได้ชื่อว่า พบกับความสุขที่แท้จริง คือ การไม่ต้องกลับมาทุกข์เพราะกิเลสอีก
