ขันธ์

อุปาทานเป็นกิเลสที่มีกำลังยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ทั้ง ๕ ดังนั้นอุปาทานจึงไม่มีเฉพาะตัณหาหรือโลภะเท่านั้น ยังมีความเห็นผิดที่เป็นสภาพธรรมที่ยึดมั่นถือมั่นด้วย ธรรมเป็นจริงอย่างไร ก็ต้องเป็นจริงอย่างนั้นใคร ๆ ก็เปลี่ยนแปลงไม่ได้ นี้คือ ปรมัตถธรรม สภาพธรรมที่จริงที่สุด

ขันธ์

คำว่า “ขันธ์” หมายความถึงสภาพธรรมธรรมใดๆ ก็ตาม ซึ่งมีปัจจัยปรุงแต่งเกิดแล้วดับ เพราะฉะนั้น ขันธ์ เป็นสภาพธรรมซึ่งมีปัจจัยปรุงแต่ง เกิดแล้วดับ สภาพธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ ที่เป็นปรมัตถธรรม ก็มีนิพพานอย่างเดียวซึ่งเป็นขันธวิมุติ คือ พ้นจากสภาพที่เกิดดับ ขันธ์ มี ๕ ได้แก่ รูปขันธ์ รูปทั้งหมด ได้แก่ รูปปรมัตถ์ ๒๘ ประเภท, เวทนาขันธ์ ความรู้สึก ได้แก่ เวทนาเจตสิก, สัญญาขันธ์ ความจำ ได้แก่ สัญญาเจตสิก, สังขารขันธ์ เครื่องปรุงแต่งจิต ได้แก่ เจตสิก (ที่เหลือ) ๕๐, วิญญาณขันธ์ คือจิต ได้แก่ จิตปรมัตถ์ ๘๙ หรือ ๑๒๑ ประเภท
ขันธ์ทั้ง ๕ เป็นที่ยึดมั่น (อุปาทานขันธ์) ขันธ์ทั้ง ๕ ไม่เที่ยงเกิดขึ้นตั้งอยู่แล้วดับไป (อนิจจัง) ขันธ์ทั้ง ๕ ไม่ใช่ตัวตน (อนัตตา)
ไม่พ้นจากชีวิตประจำวันที่มีความติดข้องยินดีพอใจในสิ่งเหล่านี้ ซึ่งเมื่อได้เริ่มฟังเริ่มศึกษาก็พอจะเข้าใจแล้วว่า โลภะ ติดข้องต้องการในรูป ไม่เคยขาด แสวงหามาก็เพื่อเวทนาที่เป็นสุขโสมนัส เพราะชอบเวทนาที่เป็นสุขสบาย เมื่อได้เวทนาที่เป็นโสมนัส ไม่ลืม จำไว้ ชอบจำในสิ่งที่ดี ๆ ชอบ เจตสิกธรรมประการอื่น ๆ ที่เป็นสังขารขันธ์ ก็ปรุงแต่งไปตามสัญญาที่จำไว้เป็นไปตามการสะสม ทำให้มีการแสวงหา โดยมีจิตในขณะนั้นเป็นใหญ่เป็นประธาน ซึ่งก็เป็นชีวิตประจำวันอย่างแท้จริง ทุกขณะเป็นขันธ์ เป็นธรรมที่เกิดเพราะเหตุปัจจัย แม้ความติดข้องก็เป็นขันธ์ ๑ ในขันธ์ ๕ คือ เป็นสังขารขันธ์ และติดข้องในขันธ์ต่าง ๆ เป็นธรรมที่เกิดเพราะเหตุปัจจัยไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใครทั้งสิ้น
สภาพธรรมที่เป็นโลภะ เป็นสภาพธรรมที่ติดข้อง พอใจ ยินดี ต้องการ ซึ่งความติดข้องที่เป็นโลภะ สามารถติดข้องได้ เกือบทุกสภาพธรรม ยกเว้น เพียงโลกุตรธรรม ๙ ที่เป็นพระนิพพาน และ มรรคจิต ๔ ผลจิต ๔ เพราะฉะนั้น ในขันธ์ ๕ นั้น สภาพธรรมที่เป็นโลภะ ก็สามารถยึดถือ ติดข้องได้ ตั้งแต่ไม่มีกำลัง ที่เป็นโลภะ ที่ติดข้อง ในขันธ์ ๕ และ มีกำลัง ที่เรียกว่า อุปาทาน เพราะฉะนั้น ขณะนี้กำลังมีโลภะที่ติดข้องเกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน ใน ขันธ์ ที่เป็น รูปธรรม คือ ยินดีพอใจ แม้เพียงสีที่ปรากฏ ก็ติดข้องแล้ว ในสภาพธรรมที่เป็น อ่อน เย็น เป็นต้น ที่เป็นรูป ที่กำลังปรากฏในขณะนี้ เป็นโลภะอย่างละเอียดที่ติดข้อง พอใจ รวมทั้งในเวทนา พอใจ ในความรู้สึกที่เป็นสุข โสมนัส อยากจะได้อีก และ แสวงหาความสุข และ ก็พอใจที่จะจำไว้ ย่อมเดือดร้อน หากจะต้องสูญเสียความจำไป อันเป็นการแสดงว่า ยินดี พอใจในสัญญาขันธ์ และ ยินดี ติดข้อง ในสังขารขันธ์ คือ สภาพธรรมที่เป็นเจตสิก ๕๐ เช่น ติดข้อง ในปัญญา ติดข้อง โสภณเจตสิก ติดข้อง ในเมตตา ที่อยากให้เกิดปัญญาอีก อยากให้เกิด เมตตาอีก เป็นต้น และติดข้อง ในวิญญาณขันธ์ คือ สภาพธรรมที่เป็นจิต ยกเว้น โลกุตตรจิต ที่ติดข้อง แม้เพียงจิตเห็น ติดข้องในการได้ยิน ติดข้อง ในกุศลจิต ที่อยากให้เกิดอีก เป็นต้น นี่คือ ตัวอย่าง ของการติดข้องในขันธ์ทั้ง ๕.