อนัตตาและสุญญตา

พระพุทธศาสนา คือ คำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ต่างจากทุกศาสนา เพราะเหตุว่า สอนให้เข้าใจสิ่งที่มีจริงตามความเป็นจริง ถ้าไม่ไตร่ตรอง ก็ยังหาไม่พบว่าแล้วอะไรจริง สิ่งที่มีจริงเดี๋ยวนี้เป็นอะไร นี่คือความลึกซึ้งอย่างยิ่งของแต่ละคำที่แสดงถึงสิ่งที่ละเอียด ที่พระองค์ทรงบำเพ็ญพระบารมี ที่จะได้ตรัสรู้ความจริง จากเวลาที่ยาวนานมาก กว่าจะได้รู้ทุกคำที่พระองค์ได้ตรัสไว้ดีแล้วให้เราได้เข้าใจ 

อนัตตาและสุญญตา

คำสอนเรื่อง อนัตตา เป็นคำสอนที่ทำให้ศาสนาพุทธ แตกต่างจากศาสนาอื่นๆ ที่สอนให้ละชั่วทำดีกันทั้งนั้น ฉนั้นการทำความเข้าใจเรื่อง อนัตตา จึงเป็นกุญแจสำคัญ ที่ทำให้สามารถเข้าใจคำสอนส่วนอื่นๆในพระไตรปิฎก
ธรรมเป็นสิ่งที่มีจริง สิ่งที่มีจริงทั้งหลายทั้งปวงนั้น ไม่พ้นไปจาก จิต เจตสิก รูป และนิพพาน เป็นสภาพธรรมที่ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของใคร ไม่มีใครเป็นเจ้าของและปฏิเสธความเป็นตัวตน สัตว์ บุคคล สภาพธรรมซึ่งเป็นสิ่งที่มีจริงนั้น ว่างจากความเป็นตัวตน แต่ไม่ได้หมายความว่าไม่มี เพราะแท้ที่จริงแล้วเป็นสิ่งที่มีจริง ๆ เช่น เห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องกระทบสัมผัส คิดนึก จิตเป็นอกุศล จิตเป็นกุศล เป็นต้น มีจริงทั้งหมด แต่ว่างจากความเป็นตัวตน สัตว์บุคคล เพราะเป็นเพียงสภาพธรรมแต่ละอย่าง ๆ เท่านั้น โดยนัยนี้อนัตตากับสุญญตา มีอรรถอย่างเดียวกัน
บุคคลผู้ที่อบรมเจริญปัญญา มีปัญญาเจริญขึ้นไปตามลำดับ จนกระทั่งถึงขั้นที่ดับกิเลสได้อย่างเด็ดขาด คือ มรรคจิตเกิดขึ้นประหารกิเลสตามลำดับมรรค ขณะนั้นก็เรียกว่าสุญญตะ เพราะว่างจากกิเลส ไม่มีกิเลสเกิดขึ้นอีก โดยนัยนี้สุญญตะ หมายถึงมรรคจิต พระนิพพาน เป็นสภาพธรรมที่เหนือโลกหรือพ้นจากโลก คือพ้นจากการเกิดดับพระนิพพาน เป็นวิสังขารธรรม ไม่เกิดไม่ดับ โดยนัยนี้ สุญญตะ หมายถึงพระนิพพานเพราะพระนิพพาน ว่างจาก ราคะ โทสะ โมหะ รวมถึงว่างจากสังขารธรรมทุกประเภทอีกด้วย ดังนั้น ไม่ว่าจะแสดงถึงธรรมประเภทใด โดยนัยใด ก็ย่อมส่องให้เข้าใจถึงความเป็นอนัตตาคือไม่ใช่สัตว์ไม่ใช่บุคคล ไม่ใช่ตัวตน ทั้งนั้น ความเข้าใจจึงเป็นสิ่งสำคัญ
ธรรมทั้งปวง ได้แก่ปรมัตถธรรมทั้ง ๔ คือ จิต เจตสิก รูป นิพพาน เป็นอนัตตา คือ ไม่ใช่ตัวตน ไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของบุคคลใด อย่างเวลาที่มีความโกรธเกิดมีใครบ้างไม่รู้ แม้ไม่เรียนพระอภิธรรมก็รู้ เวลาที่อิจฉาหรือริษยา แต่เป็นเราไม่รู้ว่าเป็นสภาพธรรมแต่ละอย่าง เพราะฉะนั้นโดยนัยของพระอภิธรรมจึงรู้ว่าทั้งหมดไม่ใช่เรา เมื่อโลภะเกิด โทสะเกิด มานะเกิด หรือสนุกสนาน ก็ไม่ใช่เรา เมื่อมีความจำที่มั่นคงในความเป็นอนัตตา ไม่ใช่อนัตตาแบบหลอกๆ ไม่ใช่ทำอะไรก็ได้เพราะทุกอย่างเป็นอนัตตานั่นพูดเอาเอง แต่อนัตตาจริงๆ นั้น ปัญญาเข้าถึงความเป็นอนัตตาหรือยัง หรือเพียงพูดตามว่าทุกอย่างเป็นอนัตตา คนที่เพียงเรียน กับคนที่อบรมเจริญปัญญารู้สภาพธรรมตามความเป็นจริงนั้น ปัญญาผิดกันมาก ซึ่งต้องตรงถ้าเรารู้ว่าเพียงรู้ชื่อ ก็จะไม่หยุดเพียงรู้ชื่อ ต้องอบรมเจริญปัญญาจนสามารถที่จะรู้ความเป็นอนัตตาจริงๆ สมกับที่กล่าวว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา” มิฉะนั้นก็เหมือนกับคำอุปมาที่ว่า “ทัพพีไม่รู้รสแกง”
สุญญตา โลกว่างเปล่า พูดถึงคำว่า “ว่างเปล่า” ทุกคำต้องเข้าใจ ทุกอย่างต้องละเอียด แล้วมีความลึกซึ้ง พูดว่าสิ่งที่มีจริงว่างเปล่า ไม่ได้บอกว่า ว่างเปล่าไม่มีอะไรเลย สิ่งที่ปรากฏว่า มีจริง ว่างเปล่า เพราะเหตุว่า ถ้าไม่มีสิ่งนั้นเกิดขึ้น จะมีสิ่งนั้นไหม ค่อยๆ พิจารณา ถ้าไม่มี เสียง เกิดขึ้น จะปรากฏว่า มีเสียงไหม เพราะฉะนั้น เสียงต้องเกิด สิ่งที่มีต้องเกิด แต่ที่คนไม่รู้ ก็คือว่า สิ่งที่เกิดเดี๋ยวนี้ และทุกกาลสมัย พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ความจริงว่า สิ่งนั้นดับ ถ้าไม่ได้ฟังพระธรรมจนค่อยๆ เข้าใจขึ้น จนสามารถประจักษ์ความจริงว่า สิ่งที่มีจริง ว่างเปล่า เพราะจากไม่มี ก็เกิดมี แล้วก็ดับไป ถ้ายังไม่ประจักษ์การเกิดดับ สิ่งนั้นก็ว่างไม่ได้.