เมื่อทุกข์กายเกิดขึ้น หรือประสบกับสิ่งที่ไม่น่าพอใจทางปัญจวิญญาณดับไป จิตอื่นๆ ก็เกิดต่อถึงชวนจิต อกุศล คือ โทสะมูลจิต เกิดขึ้น ไม่ชอบ ขณะที่เป็นโทสะ มีโทมนัสเวทนาเกิดร่วมด้วย เป็นความไม่สบายของจิต และเมื่อถึงทางใจ ก็เกิดความรู้สึกทุกข์ใจ ที่เป็นโทมนัสเวทนาเกิดขึ้นต่ออย่างรวดเร็ว
ทุกข์เพราะไม่อดทน
ถ้าจะพิจารณาจากชีวิตประจำวันจริงๆ จะเห็นได้ว่า ความทุกข์ทั้งหมดเกิดจากความไม่อดทน ร้อนไปก็ทุกข์ เห็น ได้ยิน ไม่ดีก็ทุกข์ มีท่านผู้หนึ่งเล่าให้ฟังว่า คนร่วมบ้านของท่าน เวลาที่อาหารไม่อร่อย โกรธเกรี้ยว นี่แสดงให้เห็นถึงขณะนั้นไม่อดทน เพียงอาหารไม่อร่อย ยังไม่ได้เดือดร้อน ยังไม่ได้เจ็บไข้ได้ป่วย ยังไม่ได้มีทุกข์เรื่องอื่นๆ เลย แต่แม้กระนั้นเพียงอาหารไม่อร่อย ก็ไม่อดทนโวยวายบ่นว่าเอ็ดตะโร ลองเปรียบเทียบคิดดูว่า ถ้าเป็นผู้ที่อดทน อาหารไม่อร่อยก็เป็นเรื่องธรรมดา จะให้อาหารอร่อยได้อย่างไรทุกมื้อ บางมื้อก็อาจจะเป็นอาหารที่ไม่อร่อยก็ได้ ไม่ถูกปากคนนี้ แต่ก็อาจจะถูกปากคนนั้น แต่ถ้าตนเองรู้สึกว่า อาหารไม่อร่อยแล้วก็แก้ไขโดยดี มีกายวาจาที่ประกอบด้วยเมตตาปรุงใหม่ ช่วยกันเติมนิดนี่หน่อยให้รสชาติดีขึ้น ทุกคนก็สบายใจ คือ แทนที่จะบ่น โวยวาย เกรี้ยวกราด เวลาที่สติเกิดจะรู้ได้ว่า เพียงอดทนนิดเดียว จะทำให้ทุกอย่างดี และก็ทุกคนก็มีความสุข ไม่เดือดร้อน
อกุศลธรรมทั้งหมดไม่อดทน อกุศลธรรมทั้งหลาย ทั้งโลภะ โทสะ เป็นต้น อดทนไม่ได้ สภาพของจิตที่ดีงามเท่านั้นที่อดทน เวลาที่เห็นใครดีพร้อม ไม่ว่ากาย วาจา ใจ ก็ทราบได้ว่าเป็นที่ผู้อดทนต่อเหตุการณ์ต่างๆ ได้ เพราะธรรมฝ่ายดีของบุคคลนั้นเจริญแล้วนั่นเอง ไม่มีสัตว์ ไม่มีบุคคล ไม่มีตัวตน เป็นแต่เพียงสภาพของโสภณเจตสิกที่เจริญขึ้นเมื่อกุศลจิตเกิด และเวลาที่ขาดความอดทนก็เป็นอกุศลนั่นเอง ซึ่งอดทนไม่ได้
แต่ความอดทนก็เป็นสิ่งที่ละเอียด เพราะเหตุว่าทุกท่านที่ศึกษาธรรมฟังพระธรรม เป็นผู้ที่อดทนต่อการที่จะฟัง และพิจารณาให้เข้าใจธรรมโดยแยบคาย ไม่ใช่เป็นผู้ที่เพียงแต่ฟัง แล้วก็คิดว่าเข้าใจแล้ว แต่ความจริงอาจจะมีการหลงผิด หรือว่ามีความเข้าใจผิดบางประการได้ เพราะเหตุว่าธรรมเป็นเรื่องที่ละเอียดลึกซึ้ง เพราะฉะนั้นการฟังธรรมศึกษาพระธรรม ก็จะต้องมีความอดทนเพิ่มขึ้น คือ พิจารณาในเหตุในผลที่ถูกต้อง จนกระทั่งสามารถที่จะเห็นประโยชน์และเจริญกุศลยิ่งขึ้น มิฉะนั้นแล้วก็เพียงฟังแล้วไม่พิจารณาด้วยความแยบคาย ก็จะทำให้ประพฤติผิด ปฏิบัติผิดได้