คนที่ไม่เข้าใจธรรม มีมาก และคนที่เข้าใจธรรมผิด ก็มีมาก หนทางเดียวที่เป็นผู้ที่หวังดีต่อคนที่ไม่เข้าใจธรรมหรือเข้าใจธรรมผิด ก็คือ มีความเป็นมิตรที่จะให้สิ่งที่ถูกต้อง เพราะฉะนั้น สิ่งใดก็ตามที่ได้ศึกษาแล้ว ถูกต้อง ก็ควรที่จะให้คนอื่นได้รับฟังด้วย
วัตถุ ทวาร อารมณ์
วัตถุ คือรูปที่เกิดของจิตและเจตสิก เรียกว่า วัตถุรูป มีทั้งหมด ๖ มีหทยวัตถุ ๑ และ อีก ๕ วัตถุรูป อันเป็นที่เกิดของจิตและเจตสิก ได้แก่ จักขุวัตถุ เป็นที่เกิดของจักขุวิญญาณ (และเจตสิกที่เกิดร่วมด้วย) โสตวัตถุ เป็นที่เกิดของโสตวิญญาณ ฆานวัตถุเป็นที่เกิดของฆานวิญญาณ ชิวหาวัตถุ เป็นที่เกิดของชิวหาวิญญาณ และ กายวัตถุ เป็นที่เกิดของกายวิญญาณ จิตที่เหลือทั้งหมดนอกจากที่กล่าวมาแล้ว เกิดที่หทยวัตถุทั้งหมด จิตและเจตสิกจะเกิดที่อื่นไม่ได้ นอกจากเกิดที่วัตถุรูป ๖ รูป ตามสมควรแก่จิตประเภทนั้น ๆ ถ้าเป็นในอรูปพรหมภูมิไม่มีรูปธรรม มีเฉพาะนามธรรม จิตและเจตสิก อาศัยกันและกันเกิดขึ้น
ทวาร คือ ทางจิตเกิดขึ้นรู้โลกที่ปรากฏ มีทั้งหมด ๖ ทวาร เป็นรูป ๕ ทวาร และเป็นนาม ๑ ทวาร คือ จักขุปสาทรูป เป็น จักขุทวาร ๑ โสตปสาทรูป เป็น โสตทวาร ๑ ฆานปสาทรูป เป็น ฆานทวาร ๑ ชิวหาปสาทรูป เป็น ชิวหาทวาร ๑ กายปสาทรูป เป็น กายทวาร ๑ ภวังคุปัจเฉทจิต เป็นมโนทวาร ๑
อารมณ์ หมายถึงสิ่งที่ถูกจิตและเจตสิกรู้ ซึ่งจิตและเจตสิก สามารถรู้ หรือมีอารมณ์ได้ทุกอย่างไม่ว่าจะเป็นนามธรรมและรูปธรรม คือ รู้จิต เจตสิก รูป และนิพพานได้ รวมทั้งจิตก็สามารถรู้บัญญัติได้ด้วย
รูปารมณ์ รูป (รูป, วัณณะ, สี) + อารมฺมณ (อารมณ์) อารมณ์คือรูปสี หมายถึง สีสันวัณณะหรือสิ่งที่ปรากฏทางตาในขณะที่ถูกจิตดวงใด ดวงหนึ่งรู้ หรือเป็นที่ยึดหน่วงของจิตดวงใดดวงหนึ่ง
สัททารมณ์ สทฺท (เสียง) + อารมฺมณ (อารมณ์) อารมณ์คือเสียง หมายถึง ความดังหรือสิ่งที่ปรากฏทางหูในขณะที่ถูกจิตดวงใดดวงหนึ่งรู้ หรือเป็นที่ยึดหน่วงของจิตดวงใดดวงหนึ่ง
คันธารมณ์ คนฺธ (กลิ่น) + อารมฺมณ (สภาพที่จิตยึดหน่วง, สิ่งที่ถูกจิตรู้) อารมณ์คือกลิ่น หมายถึง สิ่งที่ปรากฏทางจมูกในขณะที่ถูกจิตดวงหนึ่งดวงใดรู้ หรือเป็นที่ยึดหน่วงของจิตดวงใดดวงหนึ่ง
รสารมณ์ รส (รส) + อารมฺมณ (อารมณ์) อารมณ์ คือรส หมายถึง สิ่งที่ปรากฏทางลิ้นในขณะที่ถูกจิตดวงใดดวงหนึ่งรู้ หรือเป็นที่ยึดหน่วงของจิตดวงใดดวงหนึ่ง
โผฏฐัพพารมณ์ โผฏฐพฺพ (วัตถุที่พึงถูกต้อง , สิ่งที่มากระทบ) + อารมฺมณ (อารมณ์) อารมณ์คือสิ่งที่กระทบทางกาย หมายถึง รูปดิน ไฟ ลม ในขณะที่ถูกจิตดวงใดดวงหนึ่งรู้ รูปดิน ไฟ ลม ที่มีอยู่ในที่ทั่วไป ยังไม่ได้ถูกจิตรู้ เป็นเพียงโผฏฐัพพะเท่านั้น ไม่ชื่อว่าเป็นโผฏฐัพพารมณ์
ธัมมารมณ์ เป็นอารมณ์ที่จิตรู้ได้เฉพาะทางใจทางเดียวเท่านั้น มี ๖ อย่าง คือ จิต ๘๙ เจตสิก ๕๒ ปสาทรูป ๕ สุขุมรูป ๑๖ นิพพาน และ บัญญัติ
ธัมมารมณ์ ๕ คือ ปสาทรูป สุขุมรูป จิต เจตสิก นิพพาน เป็นปรมัตถธรรม, ธัมมารมณ์ คือ บัญญัติ ไม่ใช่ปรมัตถธรรม
เพราะฉะนั้น ทั้งวัตถุ ทวาร และ อารมณ์ก็เกี่ยวข้องกัน โดยเป็นสภาพธรรมเดียวกันในบางสภาพธรรม แต่ทำหน้าที่คนละอย่าง ก็เรียกชื่อต่างๆ กันไป
การศึกษาพระธรรมต้องเป็นผู้ละเอียด ไม่ประมาทในแต่ละคำ เพาะธรรมเป็นเรื่องที่ละเอียด ยากที่จะเข้าใจ แต่ก็สามารถที่จะเข้าใจได้ ค่อย ๆ ฟัง ค่อย ๆ ศึกษาไปตามลำดับ ไตร่ตรองพิจารณาในสิ่งที่ได้ยินได้ฟัง โดยที่ไม่ขาดการฟัง เมื่อสะสมศรัทธาที่จะฟัง เห็นประโยชน์ของการได้เข้าใจความจริง ความเข้าใจก็จะค่อย ๆ เจริญขึ้น ไม่ใช่ว่าจะเจริญขึ้นมาก ๆ ในทันทีทันใดต้องค่อย ๆ เป็น ค่อย ๆ ไป สะสมความเข้าใจถูกเห็นถูกไปทีละเล็กทีละน้อย ความเข้าใจจะมีมากได้ ก็มาจากการสะสมไปทีละเล็กทีละน้อยนั่นเอง และที่สำคัญ เข้าใจธรรม ตามกำลังปัญญาของตนเอง แค่ไหนก็แค่นั้น และสะสมการฟังต่อไป ซึ่งจะเป็นอุปนิสัยที่ดีทำให้ได้ฟังได้ศึกษาพระธรรม สะสมความเข้าใจต่อไปอีกในภายหน้า.
